Czwarty bezokolicznik (4. infinitiivi: puhuminen, puhumista)

Do tej pory przewinęło się u mnie na blogu wiele bezokoliczników:

• Pierwszy bezokolicznik (puhua)
• Pierwszy bezokolicznik w przypadku translatiivi (puhuakseen)
• Drugi bezokolicznik w przypadku instruktiivi (puhuen)
• Drugi bezokolicznik w przypadku inessiivi (puhuessa)
• Drugi bezokolicznik w przypadku inessiivi w stronie biernej (puhuttaessa)
• Trzeci bezokolicznik w przypadku illatiivi (puhumaan)
• Trzeci bezokolicznik w przypadku inessiivi (puhumassa)
• Trzeci bezokolicznik w przypadku elatiivi (puhumasta)
• Trzeci bezokolicznik w przypadku adessiivi (puhumalla)
• Trzeci bezokolicznik w przypadku abessiivi (puhumatta)
• Trzeci bezokolicznik w przypadku instruktiivi (puhuman, puhuttaman)

Dziś omówię kolejny – rzadko stosowany czwarty bezokolicznik (neljäs infinitiivi) w przypadku nominatiivi z końcówką ‑minen oraz w przypadku partitiivi z końcówką ‑mista/‑mistä. Przykłady:

Sinun on tekeminen kaikki tehtävät! – Musisz wykonać wszystkie zadania!
Sinne ei ole menemistä. – Tam lepiej nie iść.

UWAGA! Nie należy mylić czwartego bezokolicznika z rzeczownikiem odczasownikowym również zakończonym na –minen! Oficjalnie są to inne zjawiska gramatyczne, mimo że te formy wyglądają podobnie. Porównaj:

Puhuminen on vaikeaa. – Mówienie jest trudne. (”puhuminen” w tym zdaniu to rzeczownik odczasownikowy, a nie bezokolicznik)
Meidän on puhuminen siitä! – Musimy o tym porozmawiać!  (”puhuminen” w tym zdaniu to czwarty bezokolicznik)

Jak tworzymy czwarty bezokolicznik?

Najpierw należy odmienić czasownik w trzeciej osobie liczby mnogiej. Następnie usuwamy końcówkę –vat (lub –vät), a potem dodajemy –minen. Przykłady:

puhua > he puhuvat > puhu- + -minen = puhuminen
tehdä > he tekevät > teke- + -minen = tekeminen
mennä > he menevät > mene- + -minen = meneminen

W przypadku partitiivi zamiast –minen pojawi się ‑mista lub ‑mistä.

puhuminen > puhumista
meneminen > menemistä

Kiedy i jak stosujemy czwarty bezokolicznik?

Czwarty bezokolicznik jest bardzo rzadko stosowany. Pełni dwie funkcje:
1) wyraża obowiązek, możliwość, zakaz
2) podkreśla ciągłość czynności.

Przyjrzymy się bliżej tym dwóm zastosowaniom.

1. Wyrażanie obowiązku, możliwości, zakazu

Czwarty bezokolicznik w przypadku nominatiivi (z końcówką –minen) pojawi się w zdaniu w połączeniu z czasownikami olla (być) lub käydä (chodzić). Służy do wyrażenia obowiązku.

Minun on myöntäminen, että minä olin väärässä. – Muszę się przyznać, że się myliłam.
Häntä on totteleminen. – Trzeba się go słuchać.

Podobnie jak w innych konstrukcjach wyrażających obowiązek, podmiot (jeśli będzie) pojawi się w przypadku genetiivi (minun, sinun, …).

Hänen oli työskenteleminen aamusta iltaan. – On musiał pracować od rana do wieczora.

Czwarty bezokolicznik w przypadku partitiivi (z końcówką –mista lub –mistä) pojawi się w zdaniu w połączeniu z czasownikiem olla (być). Służy do wyrażenia możliwości, braku możliwości, wątpliwości lub zakazu.

Onko häneen luottamista? – Czy można jej zaufać?
Minuun ei ole koskemista! – Nie wolno mnie dotykać!

Czwarty bezokolicznik nie jest popularną formą we współczesnym języku fińskim. Zdecydowanie częściej zamiast tej struktury spotka się zdania z czasownikami modalnymi, takimi jak täytyä, pitää, voida lub saada, połączonymi z pierwszym bezokolicznikiem.

Minun on se tekeminen. = Minun täytyy tehdä se. – Muszę to zrobić.
Sinun ei ole lähtemistä mihinkään! = Sinä et saa lähteä mihinkään! – Nie wolno ci nigdzie wychodzić!
Jos Juliaa on uskominen. = Jos Juliaa voi uskoa. – Jeśli można wierzyć Julii.
Sinne ei ole menemistä. = Sinne ei kannata mennä. / Sinne ei ole hyvä mennä. – Tam lepiej nie iść.

2. Podkreślanie ciągłości czynności

Inną funkcją czwartego bezokolicznika jest podkreślenie ciągłości akcji. Wtedy czasownik użyty jako orzeczenie w zdaniu, pojawi się ponownie w formie czwartego bezokolicznika w przypadku partitiivi. Dodatkowo do tego bezokolicznika dodamy przyrostek dzierżawczy.

Hinnat nousevat nousemistaan. – Ceny ciągle rosną.
Kello käy käymistään. – Zegar bez przerwy chodzi.
Me juoksimme juoksemistamme. – Nieustannie biegliśmy.

W praktyce zamiast czwartego bezokolicznika ciągłość czynności często można wyrazić w inny sposób, na przykład:

Lapsi itki itkemistään. = Lapsi itki ja itki. = Lapsi itki jatkuvasti. – Dziecko płakało i płakało.

I na koniec jeszcze raz podkreślę, że czwarty bezokolicznik jest rzadko stosowaną formą w języku fińskim. Rzadko też o niej się wspomina w podręcznikach do nauki języka fińskiego, ponieważ jest to temat dla zaawansowanych. Moim zdaniem, wystarczy, żeby tę formę kojarzyć, aby móc rozpoznać w napotkanych zdaniach, a samemu lepiej stosować bardziej rozpowszechnione alternatywy.

Źródła:

• Savolainen Erkki: Verkkokielioppi, Finn Lectura, 2001 (dostęp 28.02.2021)
• Virtuaalinen vanha kirjasuomi – Infinitiivien käytöstä (dostęp 28.02.2021)
• Kangasniemi Heikki: Suomen kielen tikapuut. Kielioppi- ja harjoituskirja. Jatkotaso 2, Tampere, 2007 (s. 123)
• Setälä E.N.: Suomen kielen lauseoppi, Helsinki, 1966 (s. 118-119)
• Karlsson Fred: Suomen peruskielioppi, Helsinki, 2013 (s. 240)

A w następnym artykule z tej serii zajmę się piątym i ostatnim bezokolicznikiem (puhumaisillaan).