Zaburzona harmonia samogłosek w języku fińskim
W języku fińskim występuje zjawisko harmonii samogłosek. W skrócie zasadę można ująć tak, że samogłoski tylne a, o, u nie występują z samogłoskami przednimi ä, ö, y w jednym wyrazie. Za to samogłoski środkowe e, i mogą mieszkać się z każdymi samogłoskami w wyrazie. Jednak gdy wyraz zawiera tylko samogłoski środkowe e lub i, to końcówka (np. przypadku) będzie zawierać samogłoskę przednią. Więcej informacji TUTAJ.
Czasami jednak te reguły nie są przestrzegane. Oto przykłady:
Wyrazy obce
Niektóre inne wyrazy obce (szczególnie zakończone na -i) mogą mieć zaburzoną harmonię samogłosek już jako wyraz w formie bazowej. Co więcej przy odmianie przez przypadki takie wyrazy często mają dwie końcówki dozwolone.
| Przykład: | Odmiana wyrazu w partitiivi: |
| analyytikko (analityk) NIE: änälyytikkö | analyytikkoa |
| syndrooma (syndrom) | syndroomaa |
| amatööri (amator) | amatööriä |
| miljardööri (miliarder) | miljardööriä |
| pyramidi (piramida) | pyramidia |
| dynamiitti (dynamit) | dynamiittia |
| olympialaiset (olimpiada) | olympialaisia |
| hyeena (hiena) | hyeenaa |
| psykologia (psychologia) | psykologiaa |
| analyysi (analiza) | analyysiä lub analyysia |
| anonyymi (anonimowy) | anonyymiä lub anonyymia |
| hieroglyfi (hieroglif) | hieroglyfiä lub hieroglyfia |
| vampyyri (wampir) | vampyyriä lub vampyyria |
Niektóre wyrazy obce w formie podstawowej mają zachowaną harmonię, ale przy odmianie pojawiają się dwie formy dozwolone:
| Przykład: | Odmiana wyrazu w partitiivi: |
| kompromissi (kompromis) | kompromissia lub kompromissiä |
| krokotiili (krokodyl) | krokotiilia lub krokotiiliä |
| karamelli (cukierek, karmel) | karamellia lub karamelliä |
| arkkitehti (architekt) | arkkitehtia lub arkkitehtiä |
| adverbi (przysłówek) | adverbia lub adverbiä |
Wyrazy złożone
W wyrazach złożonych patrzymy odrębnie na poszczególne części składowe i samogłoski nie muszą być spójne. Czasem jednak trudno zidentyfikować, czy wyraz jest złożony i gdzie przebiega granica.
| Przykład: | Odmiana wyrazu w partitiivi: |
| tällainen (taki) NIE: tälläinen (tämän + lainen) | tällaista |
| Budapest = Buda + Pest | Budapestiä NIE: Budapestia |
| fotosynteesi = foto + synteesi | fotosynteesiä |
Szczególnie problematyczne są wyrazy zakończone na -metri, -geeni, -teesi, -teismi, -teisti, -fiili, -vertti, -pedi, -septi. Mogą one bowiem mieć dwie dozwolone końcówki (zawierającą samogłoskę przednią lub tylną). Jest też sporo wyjątków.
| Końcowy element: | Przykład: | Odmiana wyrazu w partitiivi: |
| -metri | alkometri (alkometr) ALE: kilometri (kilometr) | alkometria lub alkometriä kilometriä |
| -geeni | estrogeeni (estrogen) | estrogeenia lub estrogeeniä |
| -teesi | hypoteesi (hipoteza) ALE: proteesi (proteza) | hypoteesiä lub hypoteesia proteesia |
| -teismi -teisti | ateisti (ateista) | ateistia lub ateistiä |
| -fiili | audiofiili (audiofil) ALE: profiili (profil) | audiofiilia lub audiofiiliä profiilia |
| -vertti | introvertti (introwertyk) | introverttia lub introverttiä |
| -pedi | logopedi (logopeda) | logopedia lub logopediä |
| -septi | antisepti (antyseptyk) ALE: konsepti (koncept) | antiseptia lub antiseptiä konseptia |
Wyrazy fińskie
Nie tylko w wyrazach obcych dochodzi o niespójności w harmonii samogłosek. Oto przykłady wyrazów, które mają zaburzoną harmonię samogłosek przy odmianie wyrazu przez przypadki:
minä (ja), ALE: minulla, minusta
sinä (ty), ALE: sinulla, sinusta
kuka (kto), ALE: ketä, kenellä (a to dlatego, że odmienione wyrazy pochodzą od przestarzałego słowa ken (kto))
meri (morze), partitiivi: merta (NIE: mertä), ale w innych przypadkach będzie: meressä, merellä, itd.
veri (krew), partitiivi: verta (NIE: vertä), ale w innych przypadkach będzie: veressä, verestä, itd.
Czasami przy tworzeniu wyrazów pochodnych jest niezgodość z harmonią samogłosek:
tietää (wiedzieć) -> tieto (wiedza) (NIE: tietö)
pelätä (bać się) > pelko (strach)
mennä (iść) -> olen menossa (idę)
Źródło:
Kielikello – Kompromisseja vai kompromissejä: vierassanojen taivutuspäätteen vokaali
